تکنولوژی و توسعه پایدار در بخش انرژی

جلال نبهانی ­زاده: در سال­های اخیر موضوع توسعه­ی پایدار به دلایل متعدد مورد توجه قرار گرفته است. توسعه­ی پایدار با جامعه، اقتصاد و محیط­زیست در آمیخته است. با این که هدف بیشتر بنگاه­های صنعتی توسعه­ی مبتنی بر سود مالی است، اکنون دیگر دستیابی به منابع مالی بدون در نظر گرفتن جامعه و محیط­زیست موضوع ساده­ای نیست و عدم توجه کافیِ این بنگاه­ها به مسائل زیست­محیطی مشکلاتی را به بار آورده است. آلایندگی­های متنوع، سبب گسترش بیماری­های پوستی و تنفسی، انواع آلرژی­های جدید و تغییرات گسترده در الگوی زندگی افراد جوامع در حال توسعه و توسعه­یافته شده است. تکنولوژی­هایِ در ارتباط با تولید سوخت­های فسیلی که انرژی مصرفی نیروگاه­ها، خودروها و تجهیزات حمل و نقل را تأمین می­کنند، گران­قیمت هستند و انواع آلایندگی­ها را ایجاد می­کنند. براساس آمار اعلام شده از سوی شورای جهانی انرژی در سال 2007 میلادی، نسبتِ میزان تولید آلاینده­ی دی­اکسیدکربن برحسب تُن و تولید ناخالص داخلی بر حسب یک­هزار دلار ایالات متحده در ایران برابر 853 واحد می­باشد. این رقم تقریباً دو برابر این میزان در کشورهایی نظیر آلمان، ژاپن و هند است. نقش ویژه­ی تکنولوژی در وجود چنین آمار و ارقامی غیرقابل انکار است. به نظر می­رسد برای کاهش زیان­های ناشی از بالا بودن این رقم در بین مسئولین اقدامات بسیار گسترده­ای در حال انجام است. سیاستگذاری­هایِ آشکاری برای حرکت به سوی ایجاد نظامِ فنی مبتنی بر الگوی توسعه­ی پایدار صورت پذیرفته است. این سیاستگذاری­ها در برنامه­هایِ توسعه­یِ کشور، بندِ اولِ برنامه­­یِ اقتصادِ مقاومتی در بخشِ نفت و گاز مبنی بر کاهش ضربه­پذیریِ در اثرِ کاهشِ صادرات و جهت­گیری­هایِ طرح تحول اقتصادیِ ایران مبنی بر افزایشِ نوآوری، ملاحظه می­شوند. اجرای این سیاستگذاری­ها نیازمند اتخاذ تدابیرِ امیدوارکننده در تحول و بهبودِ تکنولوژی در بخشِ انرژی است. همچنین باید در نظر داشت که انرژی از اهمیتِ راهبردی برخوردار است. بهبود تکنولوژی در بخش انرژی و حرکت به سوی تکنولوژی­های نوینِ تولیدِ انرژی، در جایگاهِ جهانیِ کشورها مؤثر است.

اما پرسشِ اساسی این است که در حال حاضر برای برون­رفت از فضای تکنولوژیک حاکم در بخش انرژی، چه اقداماتی باید صورت پذیرد؟  

در پاسخ به این پرسش و در مسیر پیش­بینی آینده­ی توسعه­ی پایدار در کشور، مطالعات تکنولوژی در بخش انرژی ضروری به نظر می­رسد. همچنین مطالعات در این زمینه باید شامل پژوهش در روندی که تکنولوژی­ها از گذشته تاکنون طی کرده­اند باشد. پژوهش­های اخیر نشان می­دهند که روند تاریخی گسترش تکنولوژی­هایی نظیر تکنولوژی تولید انرژی نورولتائی (فتوولتائیک) و انرژی بادی نسبت به تکنولوژی­های تولید انرژی از طریق گاز طبیعی و نفت، منظم­تر بوده است. داده­هایی که از برخی کشورهای توسعه­یافته جمع­آوری شده نشان می­دهد هزینه­ی انرژی برقی که از راه سوخت­های تجدیدناپذیر تولید شده در طول پنج سال معین در نوسان بوده است و روند افزایشی و کاهشی مشخصی نداشته است. در مقایسه، هزینه­ی تکنولوژی­های تولید انرژی تجدیدپذیر در همین مدت به طور قابل توجهی کاهش داشته است. برای نمونه هزینه­ی انرژی نورولتائی در یک مدت مشخص، تقریباً به نصف کاهش یافته است. البته در این تحلیل­ها باید عدم قطعیتی را در نظر گرفت که مربوط به شرایط جغرافیایی مورد مطالعه است.

                                   نیروگاه تولید انرژی از طریق سوخت فسیلی

انرژی سوخت فسیلی هزینه­هایی را در یک مسیر نسبتاً پیچیده در بر دارد زیرا با کمبود منابع و بهبود تکنولوژی مرتبط است. بهبود تکنولوژی هزینه­ی منابع را کاهش می­دهد. اما بعد از تحلیل هزینه­های صورت گرفته در بخش تولید، توزیع و انتقال برق شواهدی دال بر این­که بهبود تکنولوژی در این بخش به تنهایی برای کاهش هزینه­ها کافی نیست، به دست آمده است. بررسی­ها نشان می­دهد امیدواری­هایی که در گذشته برای برخورداری از انرژی برق ارزان از طریق بهبود تکنولوژی شبکه تولید، توزیع و انتقال وجود داشته، دیگر وجود ندارد. دلایل مشخصی برای این دیدگاه وجود دارد. در حال حاضر بیشتر سرمایه­گذاری در بهبود تکنولوژی­ها بر روی تکنولوژی تولید و انتقال گاز طبیعی و فرآورده­های سوخت فسیلی متمرکز شده است. خوردگی مداوم تجهیزات، شرایط سخت تولید و  هزینه­ی بالای دسترسی به تکنولوژی­هایی نظیر کمپرسور­ها، مخازن و توربین­های ویژه در صنعت نفت و گاز تنها بخشی از معضلات بهبود تکنولوژی در بخش انرژی نفت و گاز است. از طرف دیگر با وجود نگرانی از آینده­ی تکنولوژی­ها و تولیدات مبتنی بر صنعت نفت و گاز در زمان اتمام منابع تجدیدناپذیر، ناپایداری توسعه در این بخش پیش­بینی می­شود. برای برون­رفت از این شرایط نیاز است که روند گذشته­ی کاهش هزینه­ها در تولید انرژی از طریق صفحات نورولتائی و انرژی بادی ادامه یابد. در هر صورت پیش­بینی­ها بدون در نظر گرفتن محاسبات دقیق قطعیت نخواهند داشت. البته این تمام ماجرا نیست.

                            نیروگاه برج خورشیدی

تکنولوژیِ به کار گرفته شده در بخش انرژی برای تولید و انتقال محصولات سوخت فسیلی نظیر گاز طبیعی و نفت با مسائل پیچیده­ای روبروست. با این­که اجرای بسیاری از امور فنی در این حوزه با استفاده از تکنولوژی­های نوین آسان شده اند ولی مشکلات بسیار زیادی به صورت خودکار وارد این حوزه شده است. نمونه­ی آشکار آن گرمایش زمین در نگرشی کل­گرایانه و تغییرات آب و هوایی اقلیمی در نگاهی محلی است. با این­که آگاهی از پیامدهای زیست­محیطی گرمایش زمین در طول تاریخ بشر تا به امروز به این میزان بالا نبوده است، اما بی­تفاوتی و بی­عملی در رفع این معضل نمی­تواند بیش از این وجود داشته باشد. همکاری و مشارکت جهانی در این زمینه بسیار پایین است در حالی­که همزمان شاهد اختلافات و درگیری­ها بر سر منابع انرژی هستیم. تعلل در اقدام سریع در رفع این مشکلات، عواقب فاجعه­باری را در چند سال آینده به همراه خواهد داشت.

عدم تحقق توسعه­ی پایدار از نتایج ادامه­ی وضعیت کنونی است. در آینده­ی نزدیک تنها، کشورهایی که اقدامات کافی و به موقع در جهت تأمین منافع بلندمدت در تغییر طراحی­های تکنولوژیک خصوصاً در بخش انرژی انجام داده­اند از ثبات و آرامش برخوردار خواهند بود. طراحی سامانه­های انرژی خورشیدی نظیرِ تولید انرژی تجدیدپذیر به صورت غیرمتمرکز با اولویت در مناطق کم جمعیت­تر و گرم­تر، احداث نیروگاه­های برج خورشیدی و بازتابی، استفاده از آبگرمکن­های خورشیدی و تولید انبوه خودروهای خورشیدی تنها بخشی از اقدامات، برای تغییر نظام تکنولوژیک حاکم است. این فعالیت­ها در مقایسه با طرح­هایی که در گذشته در جمهوری اسلامی ایران اجرایی شده­اند آسان­تر خواهند بود و در بلندمدت سودآور هستند. در دهه­ی هفتاد خورشیدی طرح انتقال تکنولوژیِ طراحی و ساخت توربین­های گازی برای نیروگاه­ها با موفقیت انجام گرفت و در حال حاضر در صنعت برق به خودکفایی در عرصه­ی تولید، انتقال و توزیع انرژی رسیده­ایم. اما این توربین­ها آلاینده، پرمصرف و کم بازده هستند و برای تولید انرژی برق از انرژی سوخت فسیلی استفاده می­کنند. این توربین­ها کشور را به منابع گاز طبیعی و گازوئیل غیر تجدیدپذیر وابسته می­کنند؛ در صورتی­که اجرای انواع طرح­ها برای نیروگاه­های خورشیدیِ نیمه متمرکز و غیرمتمرکز از منابعی تجدیدپذیر و پایدار برخوردار هستند. در این نیروگاه­ها از تکنولوژی نانومواد استفاده می­شود و در کوتاه مدت، به هزینه­­ی سرمایه­گذاری و انتقال تکنولوژی از خارج نیازمندند؛ اما در بلند مدت، کشور را از وابستگی به منابع سوخت فسیلی و کشورهای دیگر رها می­کنند. از طرف دیگر تولید انبوه خودروهای بنزینی و گازوئیلی که با سرعت­های زیاد حرکت می­کنند و از نظر وزن فلزات مصرفی سنگین هستند، موجب افزایش تلفات جانی سوانح رانندگی شده است. خودروهای خورشیدی که با باتری کار می­کنند آلایندگی بسیار کمتری دارند، از سرعت کمتری برخوردارند و کوچک­تر هستند. لذا در جاده­های پرخطر نسبت به خودروهای سوخت فسیلی ایمن­تر هستند و جاده­سازی برای خودروهای خورشیدی می­تواند کم­هزینه­تر باشد. همچنین لامپ­های خورشیدی هزینه­ی مالی کمتری نسبت به لامپ­های معمولی ایجاد می­کنند و هزینه­ی شبکه­ی انتقال وتوزیع برق را ندارند. اجرای این طرح­ها از مناطق کم­جمعیت­تر به مناطق پرجمعیت­تر می­تواند همزمان موجب عیب­یابی طرح شود.

                                                      نیروگاه برج خورشیدی

طرح تولید انرژی تجدیدپذیر نیمه متمرکز و غیرمتمرکز خورشیدی تنها یک مورد از طرح­هایی است که می­تواند در تحول تکنولوژی در بخش انرژی مؤثر باشد. طراحی­های تکنولوژیک دیگری که مشکلات کمتری فراهم کند وجود دارند. لذا پژوهش و مطالعه در این عرصه فواید اقتصادی و فنی بسیاری خواهد داشت.

تحول و بهبود تکنولوژی در حوزه­ی انرژی نیازمند اقدامات فوری در نهادهای خصوصی، دولتی و پژوهشی از جامعه­ی فنی کشور است. جامعه­ی فنی کشور مجموعه­ی سازمان­های تخصصی، شرکت­های فنی، کارگران، افراد فنی، متخصصین و مهندسان اجرایی و ناظر و مدیران در طرح­ها است. ارتباط ضعیف بین این نهادها یعنی شرکت­های فنی (مانند شرکت­های خصوصی فعال در زمینه­ی انرژی و پیمانکاران درجه یک و درجه دو صنعتی، ساختمانی و خدماتی انرژی)، انجمن­های فنی (شامل انجمن­های کارفرمایی، علمی و صنعتی و دفاتر ارتباط با صنعت دانشگاه­ها و پژوهشکده­ها) و سازمان­های دولتی فنی (نظیر شرکت­های ناظر و شرکت­های مادرتخصصی و سیاستگذار در وزارت­خانه­های نفت، صنایع و نیرو) و همچنین فرهنگ تفکیک گروهی این نهادها و منافع­شان از هم، موجب می­شود، تجربه­ی فنی لازم برای بهبود تکنولوژی تحقق نپذیرد و توقعات اولیه برآورده نشوند. لذا باید به تقویت ارتباطات برون­سازمانی و درون­سازمانی و همکاری و مشارکت یکایک اعضای جامعه­ی فنی توجه داشت. 

بهبود تکنولوژی در بخش انرژی به توسعه­ی پایدار و بهبود الگوی زندگی منجر خواهد شد. امت ایران شایسته­ی زندگی بهتر است. در جهان امروز اندیشه و تلاش مستمر، زندگی ملت­ها را بهبود می­بخشد. همان­طور که در قرآن کریم آیه­ی دو سوره­ی شریفه­ی محمد (ص) آمده است:  »و آنان كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‏اند و به آن­چه بر محمد (ص) نازل آمده گرويده‏اند [كه] آن خود حق [و] از جانب پروردگارشان است [خدا نيز] بدي­هايشان را زدود و حال [و روز]شان را بهبود بخشيد«  . امید است این تلاش­ها زمینه­ی توسعه­ی پایدار روزافزون کشور را فراهم آورد.

پی ­نوشت:

1.          محمدرضا مهدی­زاده و احمد توکل، مطالعات علم و فناوری: مروری بر زمینه­های جامعه­شناسی فناوری، دوفصلنامه برنامه و بودجه، شماره 105، تهران.

2.          نیلوفر شعربافیان، برآورد پتانسیل فنی و اقتصادی انرژی خورشیدی حرارتی در ایران: راهکاری برای توسعه­ی پایدار انرژی خورشیدی، مطالعات اقتصاد انرژی، شماره 15، زمستان 1386، تهران، صفحات 35 – 54.

3.          رستم صابری­فرد، پتانسیل بهره­مندی از انرژی خورشیدی در خراسان جنوبی، مجله اقتصاد انرژی، شماره 132 و 131، مهر و آبان 1389، تهران، صفحات 43 – 47.

4.          جکی جونز، انرژی خورشیدی راه حلی بدون نقص، برگردان مرضیه مولایی، مجله تازه­های انرژی، سال اول، شماره 2، نیمه دوم مهر 1387، تهران، صفحات 54 – 55.

5.          مهدی بهادری­نژاد، انرژی خورشیدی در ایران، الگوسازی از هم اکنون برای فردا، مجله مجلس و پژوهش، ویژه­نامه مجلس و برنامه دوم، تهران، صفحات 137 – 150

6.          محمود یعقوبی و کیان عزیزیان، عملکرد نیروگاه خورشیدی شیراز با ماشین بخار، نشریه انرژی ایران، سال هشتم، شماره 18، بهمن 1382، تهران.

7.          گزارش اقتصاد انرژی خورشیدی، مجله اقتصاد انرژی، شماره 105 و 106، مرداد و شهریور 1387، تهران، صفحات 16 تا 21.

8.          رحمان خوش­اخلاق و علیمراد شریفی و میثم کوچک­زاده، ارزیابی اقتصادی استفاده از انرژی خورشیدی در مقایسه با نیروگاه دیزلی، فصلنامه پژوهش­های اقتصادی ایران، سال هفتم، شماره 24، پاییز 1384، تهران، صفحات 171 – 192.

9.          فیروزه خلعت­بری، رویکرد آینده­پژوهی به آینده­ی انرژی در ایران، گروه پژوهشی اقتصاد پژوهشکده تحقیقات استراتژیک، 1388.

        J. Doyne Farmer and Jessika Trancik, Dynamics of Technological development in the energy sector

      Capacities and governance in Kenya: Lessons in technology transfer, 2012

      Deciding the Future: Energy Policy Scenarios to 2050, World Energy Council 2007

You may also like...

۰ thoughts on “تکنولوژی و توسعه پایدار در بخش انرژی”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *